POLAZEĆI od toga da se istorija ne pamti samo kroz velike narative, epohalne ličnosti, značajne datume i statističke brojke, već, pre svega, i naročito, kroz pojedinačne sudbine, fragmente života i tragove iskustava svih žena, dece i ljudi, neznanih i znanih, koji su od drugih istrpeli, preživeli nasilje, ili od njega smrtno postradali, u Muzeju Jugoslavije sutra od 18 časova predstaviće izložbu “Sloboda je za nas san – O zatočeništvu, stradanju i otporu”, posvećenu logorašima i logorima Drugog svetskog rata.
Foto Muzej Jugoslavije
Ovu multimedijalnu postavku čine predmeti, crteži, pisma, kratke biografije i umetnički radovi, koji nisu, kako u uvodniku kataloga ističe mr Neda Knežević, direktor Muzeja Jugoslavije, tek muzejski artefakti, već materijalni ostaci prerano i surovo prekinutih života i retko dragocena svedočanstva o ljudskom dostojanstvu koje je nalazilo snage da opstane i u uslovima sistemskog poniženja, zatvaranja, mučenja i smrti.
– Fond Muzeja Jugoslavije čuva predmete nastale u koncentracionim i zarobljeničkim logorima Drugog svetskog rata, kao i dela koja su izrasla iz logorskog iskustva, ili mu se vraćala u kasnijoj, posleratnoj refleksiji – objašnjava Kneževićeva. – Ova građa je, razume se, po svojoj prirodi fragmentarna: sačuvana pisma bez odgovora, crteži bez imena, predmeti bez celovitih biografija.
Ovaj projekat se nastavlja na istraživački put započet izdanjem “Sloboda je za nas san: tematski katalog predmeta iz fonda Muzeja Jugoslavije koji dokumentuju život u logorima i represivne mere u toku Drugog svetskog rata” kojem je Nacionalni komitet ICOM-a 2023. dodelio priznanje “Publikacija godine”. Nagrađene muzejske savetnice Ana Panić i Veselinka Kastratović Ristić, autorke su i aktuelne izložbe i kataloga, a priključila im se i kustoskinja Dušica Stojanović.
Muzej Jugoslavije u Zbirci dokumenata i rukopisa baštini sto osamdeset pisama, zapisnika, izveštaja, dopisnica i poruka nastalih u logorima i zatvorima ili pisanih za one koji su bili sa druge strane žice, ističe Veselinka Kastratović Ristić, uz napomenu da je njihovo razumevanje mnogo bolje kada se kao celina prezentuju uz likovna dela, amaterske rukotvorine i upotrebne predmete nastale u logoru, kao na ovoj postavci.
– Ovi predmeti, iako nastali u strašnim uslovima, zapravo su plemeniti i prefinjeni – smatra ova istoričarka. – Podsećaju nas da su oni koji su ih stvarali želeli samo slobodu, mir i malo bele, jutarnje rose – “Ostalo vam na čast!”
Foto Muzej Jugoslavije
Odmah po kapitulaciji Vojske Kraljevine Jugoslavije, aprila 1941. kako stoji u njenom tekstu u katalogu, počela su prva hapšenja i transportovanje zarobljenika u logore po Italiji i Nemačkoj.
– Tačan broj vojnih zarobljenika nije utvrđen; pominju se brojevi od 180.000 do više od 300.000 – navodi Veselinka Kastratović Ristić.
Tabakere, lutkice, manžetne
Foto Muzej Jugoslavije
POSEBAN deo čine predmeti, najčešće rukotvorine, iz Banjičkog logora. Do ovog trenutka, kako tvrdi Dušica Stojanović, u fondu MJ identifikovano je oko 90 predmeta vezanih za dvadeset šestoro zatočenika, međutim:
– U fondu Muzeja Jugoslavije nalaze se i predmeti ljudi čijim se autorima zna samo ime, ili možda ni toliko. Takav je slučaj sa, primera radi, velikim brojem tabakera, na kojima se nalazi isti motiv – urezani prikaz zgrade logora Banjica… Posmatrajući rukotvorine nastale na Banjici – lutke, korice albuma i sitne upotrebne predmete kao što su dugmad za manžetne – postavlja se pitanje kako je bilo moguće stvarati u takvim uslovima fizičke i psihičke iscrpljenosti.
Nacionalni sastav ratnih zarobljenika iz Jugoslavije bio je 90 odsto Srbi, a 10 procenata Jevreji, Crnogorci, Slovenci i manji broj jugoslovenski orijentisanih Hrvata. Po dolasku u logor, zarobljenicima su oduzimani: novac, zlato, koferi, konzerve, nožići za brijanje i delovi civilne odeće. Kada je reč o koncentracionim logorima najveći broj Jugoslovena stradao je u Aušvicu, gde je od oko 24.000 ljudi, ubijeno oko 20.000.
– U Mauthauzenu, najozloglašenijem nacističkom logoru, bilo je između 20.000 i 29.000 Jugoslovena, od kojih je stradalo 12.890. Od terora u Buhenvaldu je umrlo ili je ubijeno oko 3.265, a u Dahau je od 3.000 zatočenih Jugoslovena ubijeno njih 597. Od 4.680 interniraca koji su, uglavnom sa beogradskog Sajmišta transportovani u Norvešku, oko 3.000 je izgubilo život. Veliki broj zatvorenika je ubijen ili je podlegao teškim uslovima rada i života na dalekom severu Evrope – piše muzejska savetnica MJ.
Foto Muzej Jugoslavije
Logoraši su bili podeljeni u nekoliko kategorija, i bili obeleženi početnim slovom zemlje iz koje dolaze i oznakom u obliku trougla, objašnjava Veselinka Kastratović Ristić:
– Politički zatvorenici bili su obeleženi crvenim trouglom, kriminalci zelenim, asocijalni i zabušanti imali su crni trougao, emigranti svetloplavi, a Jevreji su dodatno imali i žuti trougao pa su oba znaka činila Davidovu zvezdu. Svakodnevne torture, batinanje, težak i iscrpljujući rad, i glad, večita glad, lomili su ljude, a dehumanizacija zatvorenika vršena je sistematski. Psihoza straha i strepnje, stalna neizvesnost, samovolja čuvara i pretvaranje u bezličnu masu i broj dovodili su zatvorenike do bezvoljnosti i robovske poslušnosti. Kako je vreme prolazilo, ljudi su gubili veru da će se ikada izbaviti iz tog zla, u kojem su se toliko menjali da se više međusobno ne prepoznaju.
U potpisu, nezaboravljeni
SVAKI logor je logor smrti. Dućani u kojima smo nekada radili su svi dućani, kupili mi tamo nešto ili ne. I ako svi preživimo ovo, ovo oko nas, ovo je logor smrti.
Ovo je deo teksta “U potpisu, Nezaboravljeni”, koji je na osnovu korespondencije logoraša sa svetom, ali i svedočenja, izveštaja, posveta i zapisa sa likovnih radova, objedinio Arsenije Štimac, a u rediteljskom ključu Bojana Đorđeva, činiće izvođački deo postavke u Muzeju Jugoslavije.
– Vitalnost artefakata – pisanih, likovnih, i predmeta/rukotvorina – podstiče, gotovo da zahteva svoj produžetak, svoju protezu u izvedbi – tvrdi Đorđev. – Kao neka vrsta umetničko-afektivnih legendi izložbe, tekstualni fragmenti realizuju se kroz diskretne zvučne intervencije koje se od slušalaca više skrivaju, nego što ih dozivaju, kao da su namenjene najmanjoj publici, najužem krugu sobe/kolektiva/logorske porodice. Oni nekad ozvučavaju predmete, daju uporedni glas, a u nekim slučajevima i rekonstruišu događaje ili davno izgubljene, nepostojeće ili nemoguće artefakte.
U Muzeju Jugoslavije se čuva i veliki broj umetničkih dela nastalih u logorima, uključujući crtana i slikana dela izrađena u vojnim zarobljeničkim logorima, ali i umetnička dela nastala u posleratnom periodu koja tematizuju nacističke logore, ukazuje muzejska savetnica Ana Panić. Povezuju ih, kako kaže apel upućen društvu s ciljem da se zločin ne zaboravi, odnosno, da se zlo nikada više ne ponovi, a pet dela uzeta su iz Zbirke poklona – likovna umetnost, fond Memorijalnog centra – koje su Zlatko Prica i Ivan Generalić lično poklonili Titu.
– Nije nam namera da predstavimo užase o kojima se već mnogo zna i o kojima su napisane hiljade i hiljade stranica, već da ukažemo na međuzavisnost svih ljudskih postupaka i odgovornost za sopstvena (ne)dela i njihove posledice, kako bismo bili u stanju da prepoznamo iste mehanizme i matrice propagandi u današnjem vremenu – naglašava Panićeva. – Želja nam je da ovom izložbom, koja u prostornom smislu obuhvata stvaralaštvo na teritoriji Jugoslavije i stvaralaštvo jugoslovenskih umetnika koji su se nalazili u logorima i zarobljeništvu van tih granica, pokažemo da je otpor uvek moguć, da svako može da reaguje na svoj način i u okviru svojih mogućnosti, a da je uloga Muzeja da pokaže istorijske primere otpora kao motivaciju za neki novi otpor nepravdama kojima svedočimo.
Kao jedinstvena umetnička svedočanstva pred publikom će se naći dela Nandora Glida, Miloša Bajića, Pavla Vasića, Vide Jocić, Aleksandra Deroka, Dušana Vlajića, Ratimira Stojadinovića, Boška Karanovića… Njihove, kao i biografije ostalih zatočenika od čijih strašnih iskustava je satkana postavka “Sloboda je za nas san”, za katalog je napisala Jovana Petrović.
